बाँसलाई गरिबको काठ मात्र मान्ने परम्परागत सोचलाई चिर्दै यसले नेपालको अर्थतन्त्रमा कायापलट गर्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ। औद्योगिक प्रयोगदेखि वातावरणीय सन्तुलनसम्म यसको बहुआयामिक महत्त्व रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
नेपालमा ५० भन्दा बढी प्रजातिका बाँस पाइन्छन् र यसको कुल भण्डार करिब २८ लाख मेट्रिक टन रहेको अनुमान छ। तर यति ठूलो स्रोत भए पनि बाँसबाट हुने व्यावसायिक आम्दानी नगन्य छ। कच्चा बाँसको रूपमै निर्यात हुने र मूल्य पनि अत्यन्त कम हुने गरेको औद्योगिक विश्लेषणले देखाएको छ।
फर्निचर, कागज, हस्तकला, निर्माण सामग्री र हालसालै जैविक उर्जाका लागि बाँसको माग विश्व बजारमा बढेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बाँसजन्य उत्पादनको व्यापार अर्बौं डलरको छ, जसमा नेपालको हिस्सा अत्यन्त सानो छ।
विज्ञहरूका अनुसार बाँसबाट हरित उद्योग निर्माण गर्न तीन कुरा अपरिहार्य छन् — बाँसको दिगो आपूर्ति, प्रशोधन उद्योगको स्थापना र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच। यी तीनै आधारमा सरकारले आगामी बजेटमा विशेष कार्यक्रम ल्याउनु पर्ने माग उद्योगीहरूको छ।
बाँसको औद्योगिक विकासबाट ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आम्दानी, वन क्षेत्रको संरक्षणमा सहयोग र कार्बन उत्सर्जनमा कमीजस्ता फाइदाहरू हुने देखिन्छ।
नेपालले बाँसको औद्योगिक विकासका लागि एउटै रणनीतिक कागजात पनि तयार पारेको छैन। यसका लागि नीति, अनुसन्धान र लगानीको संयोजन आवश्यक छ। सरकारले बाँसलाई हरित उद्योगका रूपमा घोषणा गरेर कर छुट र सहुलियत ऋणको व्यवस्था गर्न सक्नेछ।
निष्कर्षमा, बाँस नेपालका लागि सुनौलो अवसर हो। नयाँ सोच, नीति र व्यवसायिक पहलले यसलाई अर्बौं रुपैयाँको हरित उद्योगमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ — आजैबाट सुरुवात गर्नुपर्छ।
